البتّه جست‌وجوى افراطى و بىضابطه در ربط و نسبت انديشه‌هاى مختلف مسلمانان ، بيشتر از طرف مستشرقان و نويسندگان غربى دامن زده شده است . با اين‌حال برخى از نويسندگان مسلمان نيز با انگيزه‌هاى مختلف ، به ويژه به منظور تخريب انديشه مخالفان مسلمان خود ، تلاش كرده‌اند با اتخاذ چنين روشى از غافله عقب نمانند . آنان نيز به‌طور ناخواسته مسلمانان را دنباله‌رو ديگران به حساب آورده‌اند . « 1 » برخى از آنها حتى پا را از مسائل فكرى فراتر گذاشته‌اند و اعتراض داخلى صحابه و مسلمانان نخست عليه عثمان را منتسب به عوامل خارجى و كيد دشمنان اسلام مىدانند . « 2 » آسيب‌شناسى كلى اين ديدگاه و بررسى پيامدهاى زيان‌مند و انگيزه‌هاى صاحبان آن اگرچه از بايسته‌هاى دانش فرقه‌شناسى است ، در رسالت اين نوشتار كه در پى بررسى زمينه‌هاى پيدايش تشيع است ، نمىگنجد . آنچه شايسته ذكر است آن است كه اين آفت ، از همه بيشتر دچار برخى از گزارش‌هاى تاريخى و ديدگاه‌هاى مربوط به پيدايش تشيع شده است . گفته شد كه بن‌مايه تفكر شيعى و وجه تمايز گروه‌هاى شيعى از غيرشيعى اعتقاد به احقيت امام على و ساير امامان معصوم عليهم السّلام براى امامت و باور به شايستگى و برترى مرجعيت سياسى - مذهبى اهل بيت ( به معناى عام آن ) و حب و ولاى آنها به حساب آمده است . ردّپاى اين اعتقاد را مىتوان از نخستين روزهاى طرح برترى امام على عليه السّلام براى خلافت مسلمانان توسط برخى از صحابه جست‌وجو كرد . شاخصه تفكر گونه‌هاى مختلف شيعى ( اعم از كيسانى ، زيدى ، اسماعيلى و امامى ) كه هريك در گذر زمان شكل گرفتند نيز چنين اعتقادى بوده است .

--> ( 1 ) . نمونه‌هايى از آن را بنگريد : ابن تيميه ، اقتضاء الصراط المستقيم ، ص 10 به بعد ، شهرستانى ، همان ، ص 153 و 154 ؛ نشار ، ج 1 ، ص 291 - 302 ؛ عرفان عبد الحميد ، ص 142 و 164 . ( 2 ) . ابو زهره ، تاريخ الجدل ، ص 92 .